Paket ekonomisi

YAZI: GÜLDENİZ AYRAL

Türkiye’de 2015 yıl sonu itibarıyla 2.8 milyon adet motosiklet vardı. O tarihte 1 yılda trafiğe kayıt edilen motosiklet sayısı 60 bin civarındaydı. Ancak 2020 sonrasında, özellikle pandemi etkisiyle birlikte, e-ticarete paralel olarak bu sektörde hızlı bir büyüme yaşandı. 2024 yıl sonu geldiğinde ‘yeni kayıt’ edilen motosiklet sayısı 345 bini geçti. Aynı yıl Türkiye’deki toplam sayısı da 6 milyona ulaştı.

Sektörün önde gelen şirketlerinden Doğan Trend’in Genel Müdürü Uğur Sakarya, “Bu dönüşümün sadece bir iş modeli değişikliği olmadığının farkındayız; bu, şehirlerimizin ekonomisine, işletmelerin verimliliğine ve insanımızın hayatına dokunan bir gelişim” diye konuşuyor.

Ona göre pandemiyle birlikte ortaya çıkan bu iş modeli değişikliği, motosiklet pazarında e-ticaretin payını da önemli ölçüde yukarı taşıdı. Yeni satışlarda 2020 öncesinde yüzde 10 olan bu pay, 2025 yılı itibarıyla yüzde 30-40 aralığına yükseldi. Sakarya, “Bu dönemde motosiklet pazarının da çok büyüdüğü düşünülürse adet olarak 10 katın üzerinde büyüklüğe ulaştı” değerlendirmesini yapıyor.

Sadece motosiklet sektörü değil, e-ticaretin, bir başka deyişle ‘paket servisin’ yarattığı yeni bir ekosistem ortaya çıktı. Bu ekosistem motosikletin yanı sıra kurye ve kargo şirketleri, ticari araçlar, yazılım şirketleri, ödeme sistemleri, bankalar, kredi kartları, lojistik depoları, çağrı merkezleri ve yapay zeka gibi alanları da etkiliyor.

E-ticaret şirketlerinin ekosistemlerine yönelik bilgiler de bu büyüklüğü destekliyor. Trendyol, 250 binden fazla iş ortağı ve 24 bin kurye ile çalışıyor. 2 milyondan fazla bireysel satıcı Trendyol üzerinde iş yapıyor.

Hepsiburada üzerinde satış yapan aktif satıcı sayısı ise 105 bine yaklaştı. Şirketin 2022 yılında 2 bin 439 olan tedarikçi sayısı 2024 sonunda 11 bin 500’e ulaştı. ‘Son dakika’ teslimat alanının öncü şirketi Getir ise tedarikçi sayısını 10 yıl önceki 33 düzeyinden 560’a çıkardı. Toplamda iş ortağı sayısı ise 87 bin oldu. Şirketin 10 yıldaki teslimat sayısı 1 milyarı geçti.

DÜNYANIN PAKET EKONOMİSİ

Shopify’ın verilerine göre global e-ticaret pazarı 2025 yıl sonunda 4.8 trilyon dolara ulaşacak, 2027’de ise perakende içinde online’ın payı yüzde 23’ü yakalayacak. 1999’da bu oran binde 5, 2007’de yüzde 3.4 düzeyindeydi. Online işletme/mağaza sayısı 28 milyon civarında seyrediyor.

Son yıllarda bir önemli değişiklik ise teslimdeki ‘hız’ oldu. ‘Son dakika’ teslim modelini benimseyen Getir benzeri girişimler sayesinde ortalama teslimat süresi düştü. 2020’de ortalama 6.6 gün olan ortalama teslim süresi 2024’te 4 gün düzeyine geriledi. McKinsey’e göre bu gelişme, şirketleri, müşterilere ulaşmak için daha fazla yatırım yapmaya yöneltti. Bu da beraberinde daha fazla motosiklet, ticari araç, kurye çalışanı ve teknoloji yatırımı da getirdi.

CompanyData adlı kurumun verilerine göre dünyada ‘üçüncü parti’ kurye/lojistik hizmeti veren 650 bine yakın şirket var. Günde 7 milyar adet gönderi dağıtımı yapıyorlar.

Research&Market’ın araştırması, bu pazarın büyüklüğünü 2024 sonunda 1.1 trilyon dolar olarak ortaya koyuyor. 2030 yılında ise 1.9 trilyon dolara ulaşmasını bekliyor.

İSTİHDAMA BÜYÜK KATKI

TÜBİSAD tarafından yapılan 2020 tarihli ‘E-Ticaret Etki Analizi’ raporunda sektörün 1.9 milyon kişiye istihdam sağladığına yer verilmişti. Şimdi bu rakam için sektörde 2-2.2 milyon arasında tahmin yapılıyor. Raporda genel istihdam içindeki payının yüzde 7.2 olduğu paylaşılmıştı. Aynı oranın geçerli olduğundan hareketle yapılacak tahmin, istihdamın 2.3-2.4 milyon düzeyinde olduğunu ortaya koyuyor.

E-ticarette istihdamın önemli bölümünü kargo ve kurye şirketlerinin çalışanlarıyla bağımsız kuryeler oluşturuyor. Ancak, bu konuda resmi rakamlar yok. Motokurye Derneği, 2023 yılında kurye sayısını 1 milyonun üstü olarak açıklamıştı.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdülkadir Uraloğlu, ‘kurye işletmeciliği’ için 74 bin 294 adet yetki belgesi verdiklerini açıklamış, bununla birlikte 84 bin 294 yetki belgesine ulaşıldığını paylaşmıştı.

Türkiye’nin önde gelen istihdam sağlayıcı şirketlerinden Adecco’nun satış ve operasyon lideri Nazmiye Altındaş Balkani, “Bu alanda faaliyet gösteren firmaların, lokasyona bağlı olarak değişmekle birlikte, son birkaç yıldır doğru ve yeterli istihdamı sağlamakta zorlandıklarını gözlemliyoruz. Özellikle pandemi sonrası artışla birlikte alternatif istihdam modellerini değerlendirmeye yöneliyorlar. Özellikle ekim ayından nisan ayına kadar süren ‘yüksek’ dönemde ise dış kaynak kullanımına yöneliyorlar” diyor. Balkani’ye göre sektörün ihtiyacı yıldan yıla artıyor: “Bu doğrultuda da bizim sağladığımız toplam istihdamda sektörün payı yüzde 10 gibi yüksek orana yükseldi.”

HIZLI BÜYÜYEN SİSTEM

TÜİK’in verilerine göre 2024 yılının ilk 3 ayında internet üzerinden mal veya hizmet satın alanların tercihi yüzde 76.7 ile giyim, ayakkabı ve aksesuar idi. Bunu, yüzde 47.5 ile lokantalardan, fast food zincirlerinden, catering şirketlerinden yapılan teslimatlar takip etti. Bu oran 2021 yılında yüzde 35’ti.

Ticaret Bakanlığı’nın E-Ticaretin Görünümü Raporuna göre perakende e-ticaret hacmi, 2024 yılında yüzde 63.7 artarak 1 trilyon 619 milyar TL’ye ulaştı. İşlem sayısı ise yüzde 10.1 arttı ve 1 milyar 850 milyon adeti yakaladı.

McKinsey, ETİD, TÜBİSAD ve Statista gibi kaynaklara göre bu hacmin yüzde 10 ila 15’i hızlı teslimat segmentinden oluşuyor. Bu da ‘hızlı teslimat’ (last-mile delivery) pazarının büyüklüğünün 4-5 milyar dolar bandında olduğunu ortaya koyuyor. Önümüzdeki 5 yılda ortalama yıllık büyüme için yüzde 15 tahmini yapılıyor.

Yemek kategorisi ise 2024 yılında e-ticarette 10.9’luk payıyla dikkate değer bir hacme ulaştı. Sektör uzmanları, bu oranın 2025 yılında yüzde 12 civarına ulaşacağını öngörüyor.

Yemeksepeti’nin eski CEO’su Mert Baki, “Türkiye’de e-ticaretin toplam hacmi 2024’te 3 trilyon TL’ye, işlem sayısı ise 5.91 milyar adede ulaştı. Bu dev hacmin içinde, yemek ve market siparişi gibi hızlı teslimat alanlarının payı giderek artıyor” değerlendirmesini yapıyor ve ekliyor: “Yeni dönemde altyapı yatırımları ve yapay zeka destekli lojistik sistemleriyle büyümek mümkün hale gelecek.”

VERİ TEMELLİ MODELLER

Migros’un “Paket Taxi” servisi de benzer şekilde teknolojik altyapı yatırımlarıyla ölçekleniyor. Paket Taxi Genel Müdürü Yılmaz Çelimli, “Artan sipariş adetlerini karşılamak için yazılım ve altyapı tarafına yatırım yapmamız gerekti“ diyor.Paket Taxi’nin çalışma biçimini yalnızca kurye hizmeti olarak değil, bir bütün olarak veri temelli, operasyonel bir model olarak kurguladıklarını belirten Çelimli şöyle devam ediyor: “Esnek iş modellerimiz, teknoloji odaklı altyapımız, güçlü motor filomuz ve Migros iştiraki olmanın sağladığı güvenilir finansal yapımızla bu büyümenin merkezindeyiz. Hedefimiz yalnızca bugünün ihtiyaçlarına cevap vermek değil; geleceğin teslimat modellerini bugünden inşa eden bir çözüm ortağı olmak. Bu vizyon doğrultusunda regülasyonlara uygun drone teslimatları, mikro dağıtım noktaları ve otonom teslimat robotları gibi geleceğin lojistik teknolojilerine yönelik Ar-Ge çalışmalarımızı sürdürüyoruz.”

Karaca International Genel Müdürü Ömer Barbaros Yiş ise e-ticaret işi büyümeye devam ettikçe, bu işin sürekliliğini sağlamak ve yapılan işin verimliliğini artırmak için rolleri artan iş ortaklarına dikkat çekiyor:

“Depolama tarafındaki iş ortaklarında özellikle elleçleme, alokasyon ve toplama tarafında robot kullanımları gibi çözümleri sağlayan şirketler büyüyorlar. İş hacmi büyüdükçe burada verimliliği artırmak her geçen gün daha önemli hale geliyor. Teknoloji şirketleri yapay zeka teknolojilerini kullanarak buradaki algoritmaları her gün daha da geliştiriyor. Teslimat tarafında da yeni şirketlerin devreye girdiğini görüyoruz. Çünkü, taşıma talebi her gün daha da büyüyor. Bu sektörde de akıllı dağıtım rotaları oluşturmak, sürdürülebilir çözümlerle doğayı da koruyarak bu işi gerçekleştirme gerekiyor.”

PAKET EKONOMİSİNE YÖN VEREN RAKAMLAR

E-ticaretteki ekosistemin son görünümü

• 180 MİLYAR DOLAR
  Son kilometre teslimatın global pazar büyüklüğünün yaklaşık 160–180 milyar dolar aralığında tahmin ediliyor. Yıllık büyüme oranı ise yüzde 10-13 aralığında.
• 45 MİLYON
  PwC’ye göre, 2026’da Türkiye’de online alışveriş yapanların sayısı 45 milyona ulaşacak. Erişilebilir nüfusun yüzde 70’inden fazlası e-ticaret yapıyor olacak.
• 6.2 MİLYON
  TÜİK’in 2025 Haziran verilerine göre Türkiye’deki toplam motosiklet sayısı 6 milyon 235 bin 569’a ulaştı. 2021’de 4 milyon adet idi.
• 15 MİLYON
  Karid’e göre Türkiye’de 1 günde ortalama 15 milyon haneye kargo teslim ediliyor. Gelecek 5 yılda hacim büyümesinin yüzde 15 civarında olması bekleniyor.
• 2020 %14.3
  2024 %56.3
  Yemeksepeti eski CEO’su Mert Baki’ye göre, yemek siparişlerinin sadece %14.3’ü 2020 yılında online platformlardan verilirken, bu oran 2024’te %56.3’e yükseldi.
• %234
  Ticaret Bakanlığı verilerine göre Türkiye’de Mayıs 2025 sonu itibariyle 600 bin 800 adet e-ticaret faaliyeti yapan işletme var. 2020’de 256 bin adet idi. Bu % 234 artış anlamına geliyor.
• 6/10 kişi
  Ipsos’un araştırmasına göre, Türkiye’de her 10 kişiden 6’sı haftada en az bir kez online alışveriş yapıyor. Rapor, Tüketicilerin yüzde 48’inin, teslimat süresinin sipariş kararı üzerinde doğrudan etkili olduğunu belirtiyor.

“DÖNÜŞÜMÜN EN GÖRÜNEN YÜZÜ”

UĞUR SARIKAYA
Trend Otomotiv CEO

• VAZGEÇİLMEZ OLDU E-ticaretin ve hızlı teslimat ekonomisinin gelişimi, motosiklet sektöründe son yılların en büyük yapısal dönüşümünü yarattı. Artık motosiklet, yalnızca bireysel ulaşım aracı değil, şehir ekonomisinin ve modern lojistiğin vazgeçilmez bir parçası hâline geldi.
• DİNAMİK MODELLER Sadece İstanbul’da sayıları 250 bine yaklaşan moto-kuryeler bu dönüşümün en görünür yüzü. Bu dinamizm, doğal olarak motosiklet pazarını da yeniden şekillendiriyor. Satış hacimlerinde kurye segmentinin payı her geçen yıl artarken kullanıcı beklentileri de dönüşüyor.  Artık işletmeler, düşük işletme maliyetine sahip, güvenilir ve şehir içi kullanıma uygun modeller arıyor.

“KOLAYLAŞAN İADE SÜREÇLERİYLE E-TİCARET DAHA HIZLI BÜYÜYECEK”

ÖMER BARBAROS YİŞ
Karaca InternatIonal GM

• SOSYAL TİCARET YÜKSELİŞTE Yakın gelecekte Çin merkezli pazaryerlerinin dünyada etkisini daha da artıracağını, sosyal ticaretin TikTok etkisiyle daha da artacağını ve çoğu pazaryerinin iş modeline bunu entegre edeceğini, teslimat sürelerinin daha da kısalması ve daha da kolaylaşan iade süreçleriyle e-ticaretin büyüyeceğini düşünüyorum.
• SATIN ALMADA KARAR SÜRESİ Tüketiciler artık alışveriş yapma kararlarını çok daha hızlı alabiliyorlar. Beğenmezlerse rahatlıkla iade edebilmek onların en azından denemiş olurum düşüncesiyle rahatlıkla satın alım kararını vermelerini sağlıyor. Satın alma karar tünelindeki değerlendirme kısmı her geçen gün kısalmaya devam ediyor. Marka ismine bağlılık da bu şekilde doğal olarak azalmaya başlıyor. Mükemmel servis kalitesi ve pozitif yönlü şaşırtma marka bağlılığında olmadığı kadar daha önemli diyebilirim.