Fast Company Türkiye
YAZI: CHRIS MORRIS
Eğer bu yazının daha birkaç kelimesini okumuşken bile başka bir yere tıklama, ekranı kaydırma ya da tamamen başka bir şeyle ilgilenme isteği duyuyorsanız, bunu kişisel algılamam. Son yıllarda insanların dikkat süresi dramatik biçimde azaldı. ABD’de bazı okullarda, sınıflarda cep telefonu kullanımı yasaklanarak bu durum tersine çevrilmeye çalışılıyor. Hatta bazı programlar şimdiden sonuç vermeye de başladı.
Örneğin Florida eyaletindeki adı açıklanmayan büyük bir şehrin okul bölgesinde, telefonların yasaklanmasından iki yıl sonra, öğrencilerin önlerindeki işe daha iyi odaklanabilmeleri sayesinde sınav sonuçları belirgin biçimde yükseldi. Ohio’daki devlet okullarında yapılan yakın tarihli bir araştırmada ise müdürlerin yüzde 68’i, öğrencilerin artık hızlı bir dijital molaya ihtiyaç duymadan 20 dakikadan uzun süre tek bir göreve odaklanabildiğini söylüyor.
Elbette okullarda telefonları yasaklamak mümkün. Ancak gerçek hayatta aynı kısıtlamaları uygulamak pek mümkün değil. Bu da yetişkinlerde dikkat sürelerinin geride kalmaya devam ettiği anlamına geliyor.
DİKKAT! SİNCAP!
Gloria Mark, University of California, Irvine’da insan dikkatini inceleyen bir araştırmacı olarak, 2004 yılında ortalama bir kişinin tek bir ekrana yaklaşık 2.5 dakika boyunca odaklanabildiğini ortaya koymuştu. 2016’ya gelindiğinde ise bu süre yüzde 69’luk bir azalmayla 47 saniyeye düştü. Başka bir deyişle, artık hepimiz parlak nesnelerin peşinde koşuyoruz. Üstelik bu trendin kendi kendine tersine dönmesi pek olası görünmüyor. Hatta daha da kötüleşebilir. Sonuçta dikkat dağıtıcıların adeta saldırısı altındayız. Dopaminle beslenen sosyal medya akışlarının cazibesi sürekli bizi çağırıyor. Tam odaklanmışken e-posta, Slack ya da Discord bildirimleri devreye giriyor. Televizyon haberleri, diziler ve filmler hızlı kurgu teknikleriyle ilerliyor; bu da odaklanma becerimizi daha da zayıflatıyor. Bu arada yapay zeka da eleştirel düşünme kapasitemiz üzerinde etkili olmaya başlıyor.
İş hayatında tablo daha da çarpıcı. Microsoft’un 2025 Work Trend Index raporuna göre, ortalama bir ofis çalışanı her iki dakikada bir kesintiye uğruyor. Çalışanlar günde ortalama 92 e-posta alıyor (kişisel e-postalar hariç) ve buna ek olarak iş günü boyunca ortalama 153 Microsoft Teams mesajı geliyor. Toplantıları ve doğal odaklanma ritmimizi düzenleyen sirkadiyen döngüyü de eklediğinizde, durum pek iç açıcı görünmüyor.
Gloria Mark, “Yine de umutsuz değiliz” diyor. Attention Span: A Groundbreaking Way to Restore Balance, Happiness and Productivity adlı kitabında dikkatle ilgili mitleri yeniden çerçevelendiriyor ve tıpkı fiziksel bir aktiviteyi sonsuza kadar sürdüremeyeceğimiz gibi beynimizin de sürekli odakta kalamayacağını hatırlatıyor. Hatta zihnin zaman zaman “dağılması” o kadar da kötü bir şey değil. “Basit oyunlar oynamak gibi zahmetsiz aktivitelerin sadece geçici bir mutluluk sağlamadığını görüyoruz,” diye yazıyor. “Stratejik kullanıldıklarında, bu aktiviteler aşırı harcanmış zihinsel kaynaklarımızı yenilememize ve yeni fikirlerin ortaya çıkmasına yardımcı olabilir.”
Ancak kendinizi Pixar’ın Up filmindeki kolayca dikkati dağılan golden retriever Dug’ın insan versiyonu olma yolunda hissediyorsanız, günlük dikkat saldırılarına rağmen beyninizi yeniden eğitmenin yolları var.
KİTAPLARIN FAYDASI
İlk olarak, telefonunuzla aranıza fiziksel bir mesafe koymak isteyebilirsiniz. Ona uzanamazsanız, amaçsızca kaydırma yapma ve zihninizi dağıtma ihtimaliniz azalır.
Ancak en etkili yöntem daha fazla okumak. Nörobilimci Maryanne Wolf’a göre okuma eyleminin kendisi beynimizi değiştirir. Ancak neyi ve nerede okuduğunuz da önemli. Ekran üzerinden yapılan okumaların büyük kısmı “bilgi için göz gezdirme” şeklinde oluyor. Yani metni gerçekten okumak yerine, anahtar kelimeleri yakalayıp genel bir fikir edinmeye çalışıyoruz. Bunun da pek bir faydası yok. Yavaşlamanız ve gerçekten yazılanı okumanız gerekiyor—ki bu da basılı bir kitapla çok daha kolay.
“Göz gezdirdiğimizde, kelimenin tam anlamıyla, fizyolojik olarak düşünmeye ya da hissetmeye amanımız olmuyor,” diye yazıyor. “Göz gezdirmek ile tüm zihinsel kapasitemizle okumak arasındaki fark, tam anlamıyla aktif bir okuma beyni ile kısa devre yapmış, ekranın körelttiği bir beyin arasındaki farktır.”
Basılı bir yayını okumak daha yavaş ilerleyen ve daha fazla dikkat gerektiren bir süreçtir. Beynimiz ekranları dikkat dağıtıcı unsurlarla ilişkilendirir; bu da bizi otomatik olarak yüzeysel okumaya iter. Ekranda daha “hızlı” okuduğumuzu düşünürüz ama gerçekte olan, fark etmesek bile daha az okuyor olmamızdır.
2020 Temmuz ayında yapılan bir araştırmaya göre Amerikalıların yarısından azı son 12 ayda bir kitap okudu. Florida Üniversitesi’nin 2025 tarihli bir çalışması ise keyif için okuma oranının son 20 yılda yüzde 40 azaldığını ortaya koydu.
Florida Üniversitesi Sanat ve Tıp Merkezi araştırma girişimleri direktörü Jill Sonke, “Bu sadece küçük bir düşüş değil. Yıllık yaklaşık yüzde 3’lük sürekli ve istikrarlı bir gerileme” diyor ve ekliyor: “Bu önemli ve ciddi şekilde endişe verici.”
Dikkatinizi geri kazanmak için 4 basit adım
1. UZAKLAŞTIRIN
Telefonu göz önünden kaldırın. Fiziksel mesafe, dijital dürtüyü zayıflatır.
2. BİLDİRİMLERİ KAPATIN
Sürekli kesintiler odak süresini parçalıyor.
3. BASILI KİTAP OKUYUN
Ekran değil, derin okuma pratiği beyni güçlendirir.
4. ZİHİN OYUNLARI
Kısa, basit aktiviteler dikkat kasını yeniden şarj eder.
RAKAMLARLA DİKKAT SÜRESİ
İnsanın dikkat süresi 2004’te 2.5 dakika iken 2016’da 47 saniyeye indi.
2 DAKİKA
Microsoft’un 2025 Work Trend Index raporuna göre, ortalama bir ofis çalışanı her 2 dakikada bir kesintiye uğruyor.
%40
Son 20 yılda keyif için okuma oranındaki gerileme yüzde 40’ı buldu. Amerikalıların yarısından azı yılda en az 1 kitap okuyor.
92 E-POSTA
Yine aynı rapora göre çalışanlar günde 92 e-posta alıyor. Üstelik kişisel e-postalar bu sayının dışında.
153 MESAJ
Microsoft Teams üzerinden çalışanlara gelen ortalama mesaj sayısı ise 153.
